Kanadanın Baş Baziri Mark Karni 20 yanvar 2026-cı il tarixində Davosda 56-cı Dünya İqtisadi Forumu çərçivəsində çıxış edib. Onun çıxışı beynəlxalq gündəmdə maraqla qarşılanıb və müzakirələr yaradıb. Baş Nazir qlobal qayda-əsaslı sistemin “bərpa olunmayacağını” və beynəlxalq nizamda “parçalanma” olduğunu vurğulayıb. Karni Davosda “biz keçid deyil, parçalanma dövründəyik” deyərək köhnə qayda-əsaslı beynəlxalq sistemin solduğunu və güclü dövlətlərin iqtisadi vasitələri təzyiq alətinə çevirdiyini bildirib.

Marka Karninin çıxışını tam şəkildə təqdim edirik:

"Sizə bu dönəmdə, həm Kanadanın, həm də dünyanın dönüş nöqtəsində olmaq mənim üçün həm xoşbəxtlik, həm də bir vəzifədir.

Bu gün mən dünya nizamındakı pozulmadan, xoş xəyalların sonundan və böyük güclərin geopolitikasının məhdudiyyətsiz olduğu sərt reallığın başlanğıcından danışacağam.

Amma sizə deyim ki, digər ölkələr, xüsusilə Kanada kimi orta güclər, aciz deyillər. Onlar insan haqlarına hörmət, davamlı inkişaf, həmrəylik, suverenlik və dövlətlərin ərazi bütövlüyü kimi dəyərlərimizi inteqrasiya edən yeni bir nizam qurmaq gücünə malikdirlər.

Az güclü olanların gücü dürüstlükdən başlayır.

Hər gün biz böyük güclərin rəqabət dövründə yaşadığımızı xatırladırıq. Qaydalar üzərində qurulmuş nizam solmaq üzrədir. Güclülər edə bildiklərini edir, zəiflər isə əziyyət çəkir.

Bu, Tüsididesin bir aforizmi kimi təqdim olunur — beynəlxalq münasibətlərin təbii məntiqinin özünü yenidən təsdiqləməsi. Bu məntiq qarşısında ölkələrin uyğunlaşmaq, problemi önləmək və təhlükəsizlik üçün itaət etməyə ümid etmək meyli güclüdür. Amma bu, işləməyəcək.

Bəs bizim seçimlərimiz nədir?

1978-ci ildə Çex dissidenti Vaslav Havel "Gücün gücsüzlüyü" adlı bir esse yazdı. Orada o, sadə bir sual verdi: kommunist sistem necə davam etdi?

Cavabı bir tərəvəz satıcısı ilə başladı. Hər səhər bu dükan sahibi pəncərəsinə bir lövhə qoyur: “Dünyanın işçiləri, birləşin!” O, buna inanmır. Heç kim inanmır. Amma lövhəni yenə də qoyur, problemi önləmək, itaəti göstərmək, uyğunlaşmaq üçün. Hər küçədə hər dükan sahibi bunu etdikcə sistem davam edir.

Yalnız zorakılıqla deyil, adi insanların özəl olaraq yalan bildikləri ritualarda iştirak etməsi ilə.

Havel buna "yalan içində yaşamaq" deyirdi. Sistemin gücü onun doğru olmasından deyil, hər kəsin doğruymuş kimi davranmaq istəyi ilə gəlir. Və onun zəifliyi də eyni mənbədən qaynaqlanır: bir nəfər belə bunu etməyi dayandırsa, tərəvəz satıcısı lövhəni çıxarsa, illuziya çatlayır.

Artıq şirkətlərin və ölkələrin lövhələrini çıxarmaq vaxtıdır. Onilliklər boyu Kanada kimi ölkələr qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam altında çiçəkləndi. Biz onun institutlarına qoşulduq, prinsiplərini təriflədik və proqnozlaşdırıla bilən faydalarından istifadə etdik. Dəyərlərə əsaslanan xarici siyasət yürütmək mümkün oldu.

Biz beynəlxalq qaydalara əsaslanan nizamın hekayəsinin qismən yanlış olduğunu bilirdik. Ən güclülər özlərinə sərf edəndə istisna edəcəkdi. Ticarət qaydaları qeyri-bərabər tətbiq olunurdu. Beynəlxalq qanunlar təqsirkarın və ya qurbanın kimliyinə görə fərqli sərtliklə tətbiq olunurdu.

Bu xəyali nizam faydalı idi və xüsusilə Amerika hegemonyası açıq dəniz yolları, sabit maliyyə sistemi, kollektiv təhlükəsizlik və münaqişələrin həlli çərçivələri təmin edərək ictimai mallar təqdim etdi.

Beləliklə, biz lövhəni pəncərəyə qoyduq. Ritualarda iştirak etdik. Və əsasən ritorika ilə reallıq arasındakı boşluqları üzə çıxarmamaqla qaldıq. Bu razılaşma artıq işləməyəcək. Düz deyim: biz bir keçid içində deyilik, bir pozulma içindəyik. Son iyirmi ildə maliyyə, səhiyyə, enerji və geopolitik sahələrdə baş verən bir sıra böhranlar, qlobal inteqrasiyanın risklərini ortaya qoydu.

Son zamanlarda isə böyük güclər iqtisadi inteqrasiyanı silah kimi istifadə etməyə başladılar. Tariflər təzyiq vasitəsi, maliyyə infrastrukturu məcburiyyət, təchizat zəncirləri isə istismar üçün həssaslıq kimi istifadə olunur. İntegrasiya altındakı qarşılıqlı fayda yalanında yaşamaq olmaz, əgər inteqrasiya subordinasiyanızın mənbəyinə çevrilirsə. Orta güclərin etibar etdiyi çoxtərəfli institutlar - ÜST, BMT, COP  kollektiv problem həllinin memarlığı  ciddi şəkildə zəifləyib.

Nəticədə, bir çox ölkələr eyni nəticəyə gəlirlər. Onlar daha böyük strateji müstəqillik inkişaf etdirməlidirlər: enerji, qida, kritik minerallar, maliyyə və təchizat zəncirlərində. Bu impuls başa düşüləndir. Özünü təmin edə bilməyən, enerji və müdafiə təminatı olmayan ölkələrin az seçimi olur. Qaydalar sizi qorumursa, özünüzü qorumaq məcburiyyətindəsiniz. Amma gəlin nəticələri real görək: qala dünyası daha kasıb, zəif və dayanıqsız olacaq.

Başqa bir həqiqət də var: əgər böyük güclər qaydaların və dəyərlərin heç bir görüntüsünü belə buraxmasa, “əməliyyatçılıq”dan gələn qazancın təkrarlanması çətinləşir. Hegemonlar əlaqələrini daimi monetizasiya edə bilməzlər. Alyanslar qeyri-müəyyənlikdən qorunmaq üçün diversifikasiya edəcək, sığorta alacaq, seçimlərini artıracaq. Bu, suverenliyi bərpa edir, əvvəllər qaydalara əsaslanan suverenlik, amma indi təzyiqə qarşı dayanıqlılığa əsaslanacaq.

Bu klassik risk idarəsi bir qiymətə gəlir. Amma strateji müstəqillik və suverenliyin qiyməti paylaşılabilir. Dayanıqlığa kollektiv investisiyalar hər kəsin öz qalasını qurmasından ucuzdur. Paylaşılan standartlar parçalanmanı azaldır. Tamamlayıcılıqlar müsbət nəticə verir.

Orta güclər, məsələn Kanada üçün sual bu yeni reallığa uyğunlaşmaq olub-olmaması deyil. Biz uyğunlaşmalıyıq. Suallar, sadəcə daha yüksək divarlar tikərəkmi, yoxsa daha iddialı bir şey edə biləcəyikmi, ortaya çıxır.

Kanada bu xəbərdarlığı ilk eşidənlər arasında idi və bu, bizim strateji mövqeyimizi əsaslı şəkildə dəyişdirdi. Kanadalılar bilir ki, coğrafiya və alyans üzvlüyümüzün avtomatik olaraq rifah və təhlükəsizlik təmin edəcəyi köhnə, rahat fərziyyə artıq keçərli deyil.

Yeni yanaşmamız Aleksandr Stabın dediyi kimi “dəyərlərə əsaslanan realizm” üzərində qurulub. Başqa sözlə desək, prinsipial və praqmatik olmağı hədəfləyirik. Prinsipial olaraq əsas dəyərlərə sadiqik: suverenlik və ərazi bütövlüyü, BMT Nizamnaməsinə uyğun olmayan güc istifadəsinin qadağası, insan haqlarına hörmət. Praqmatik olaraq isə irəliləyişin çox vaxt mərhələli olduğunu, maraqların fərqli olduğunu və hər tərəfdaşın dəyərlərimizi paylaşmadığını qəbul edirik.

Biz geniş, strateji və açıq gözlərlə iştirak edirik. Dünyanı olduğu kimi qəbul edirik, arzuladığımız kimi gözləmirik. Kanada əlaqələrimizi dəyərlərimizə uyğun olaraq tənzimləyir. Biz təsirimizi maksimuma çatdırmaq üçün geniş əlaqələri prioritetləşdiririk. Artıq yalnız dəyərlərimizin gücünə deyil, həm də gücümüzün dəyərinə güvənirik.

Evdə gücümüzü qururuq. Hökumətim işə başladıqdan sonra gəlir, kapital qazancı və işgüzar investisiya vergilərini azaltdıq, bütün federal provinsiya arası ticarət maneələrini aradan qaldırdıq və enerji, süni intellekt, kritik minerallar, yeni ticarət dəhlizlərinə və daha çox investisiyaları sürətləndiririk. Müdafiə xərclərimizi 2030-cu ilədək ikiqat artırırıq və bunu yerli sənayeləri gücləndirəcək şəkildə edirik.

Biz xaricdə sürətlə diversifikasiya edirik. Avropa İttifaqı ilə geniş strateji tərəfdaşlıq razılaşması əldə etdik, SAFE-ə qoşulduq, Avropanın müdafiə təchizatı proqramlarına qatıldıq. Son altı ayda dörd qitədə on iki ticarət və təhlükəsizlik sazişi imzaladıq. Son günlərdə Çin və Qatar ilə yeni strateji tərəfdaşlıqlar bağladıq. Hindistan, ASEAN, Tayland, Filippin, Mercosur ilə sərbəst ticarət razılaşmaları üzrə danışıqlar aparırıq.

Qlobal problemləri həll etmək üçün dəyişkən geometriyadan istifadə edirik. Məsələyə görə fərqli koalisiyalar, dəyərlər və maraqlara əsaslanan. Ukrayna mövzusunda biz “İstəkli Koalisiyanın” əsas üzvüyük və müdafiə və təhlükəsizliyə görə əhalisinə nisbətən ən çox töhfə verənlərdən biriyik. Arktik suverenlikdə, Qrinland və Danimarka ilə sıx dayanır və onların unikal gələcək qərar haqqını tam dəstəkləyirik.

Maddə 5-ə sadiqliyimiz sarsılmazdır. NATO müttəfiqlərimizlə (Nordik-Baltik 8 daxil olmaqla) alyansın şimal və qərb cinahlarını daha da qorumaq üçün misli görülməmiş radar, sualtı qayıq, təyyarə və əsgər yatırımları edirik.

Çox tərəfli ticarətdə, Trans-Sakit Okean Tərəfdaşlığı ilə Avropa İttifaqı arasında körpü qurmaq üçün səyləri dəstəkləyirik, 1,5 milyard insanı əhatə edən yeni ticarət bloku yaradılır. Kritik minerallarda, dünya konsentrat təchizatdan diversifikasiya edə bilsin deyə, G7-də alıcı klublar qururuq. Süni intellekt sahəsində, həmfikir demokratiyalarla əməkdaşlıq edirik ki, nəhayət hegemonlar və ya hiperskalerlər arasında seçim etmək məcburiyyətində qalmayaq.

Bu sadəlövh çoxtərəfliçilik deyil. Zəifləmiş institutlara güvənmək də deyil. Əsas olan, məsələyə görə işləyən koalisiyaları yaratmaqdır, yetərincə ortaq zəmin paylaşan tərəfdaşlarla birgə fəaliyyət göstərmək. Bəzi hallarda, bu, ölkələrin böyük əksəriyyətini əhatə edəcək. Ticarət, investisiya, mədəniyyət sahəsində sıx əlaqələr yaratmaqla gələcək çətinliklər və fürsətlər üçün dayana biləcəyimiz bir şəbəkə qurulur. Orta güclər birgə hərəkət etməlidir, çünki masada deyilsənsə, menyudasın. Böyük güclər təkbaşına edə bilər. Onların bazar ölçüsü, hərbi qabiliyyəti, şərtləri diktə etmə gücü var. Orta güclər yoxdur.

Amma yalnız hegemonla ikitərəfli danışıqlar aparanda zəiflikdən danışırsan. Təklif olunanı qəbul edirsən. Ən çox uyğunlaşan olmaq üçün bir-birinizlə rəqabət aparırsınız. Bu suverenlik deyil. Bu, subordinasiyanı qəbul edərək suverenlik performansıdır.

Böyük güclərin rəqabət etdiyi bir dünyada, aradakı ölkələrin seçim imkanı var: rəqabət aparmaq və ya üçüncü bir yol yaratmaq. Biz sərt gücün yüksəlişinin legitimlik, dürüstlük və qaydaların gücünü görməyimizi əngəlləməsinə imkan verməməliyik, əgər birgə istifadə etməyi seçsək.

Bu Havelə geri dönür. Orta güclər üçün “həqiqətdə yaşamaq” nə deməkdir?

Bu, reallığı adlandırmaq deməkdir. “Qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam” ifadəsini hələ də işləyirmiş kimi istifadə etməyi dayandır. Sistemi olduğu kimi çağır: ən güclülər iqtisadi inteqrasiyanı məcburiyyət silahı kimi istifadə edirlər.

Bu, ardıcıl hərəkət etmək deməkdir. Alyanslara və rəqiblərə eyni standartları tətbiq et. Orta güclər bir tərəfdən iqtisadi təzyiqi tənqid edib, digər tərəfdən səssiz qalanda, lövhəni hələ də pəncərədə saxlayırıq.

Bu, inandığımızı qurmaq deməkdir. Hegemonun nizamı bərpa etməsini gözləmək əvəzinə, təsviri kimi işləyən institutlar və razılaşmalar yaradın. Və məcburiyyəti mümkün edən təsir imkanlarını azaldın.

Güclü daxili iqtisadiyyat qurmaq hər hökumətin prioriteti olmalıdır. Beynəlxalq diversifikasiya yalnız iqtisadi məqsəd deyil; dürüst xarici siyasətin maddi təməlidir. Ölkələr qisasçı təzyiqə qarşı zəifliyini azaltmaqla prinsipial mövqelər saxlamağa haqq qazanırlar.

Kanadada dünya istəyir. Biz enerji supergücüyük. Böyük kritik mineral ehtiyatlarına sahibik. Dünyanın ən savadlı əhalisinə malikik. Pensiya fondlarımız dünyanın ən böyük və ən təcrübəli investoru fondlarından biridir. Kapitalımız, istedadımız və qərar qəbul etmək üçün böyük fiskal imkanlarımız var. Və bir çoxunun arzuladığı dəyərlərimiz var.

Kanada plüralistik bir cəmiyyətdir. Bizim ictimai meydanımız səs-küylü, müxtəlif və azaddır. Kanadalılar davamlılığa sadiqdirlər. Biz sabit və etibarlı tərəfdaşıq — tam əksinə bir dünyada — uzun müddət münasibətləri quran və qiymətləndirən tərəfdaş.

Kanada başqa bir şeyə malikdir: baş verənləri tanımaq və müvafiq şəkildə hərəkət etmək qərarı. Bu pozulmanın yalnız uyğunlaşmadan daha çox şey tələb etdiyini başa düşürük. Dünya olduğu kimi dürüst olmaq lazımdır.

Biz lövhəni pəncərədən çıxarırıq. Köhnə nizam geri qayıtmayacaq. Qüssələnməməliyik. Nostalji strategiya deyil. Amma pozulmadan biz daha yaxşı, daha güclü və daha ədalətli bir şey qura bilərik. Bu, orta güclərin vəzifəsidir — qala dünyasından ən çox itirə biləcək və həqiqi əməkdaşlıqdan ən çox qazanc əldə edəcək olanlar.

Güclülərin gücü var. Amma bizim də bir şeyimiz var — saxtalaşdırmanı dayandırmaq, reallığı adlandırmaq, evdə gücümüzü qurmaq və birgə hərəkət etmək qabiliyyəti. Bu, Kanadanın yoludur. Biz bunu açıq və inamla seçirik. Və bu yol hər hansı bir ölkəyə açıqdır ki, bizə qoşulmağa hazır olsun".